Российские солдаты-мусульмане в германском плену в годы Первой мировой войны (1914–1920) - Искандер Аязович Гилязов

в двух из сохранившихся блокнотов, а также полностью приведён в одном из писем, подготовленным к отправке на родину (письмо Гайнельхади Хайретдинова из д. Татарский Азби Мензелинского уезда Уфимской губернии).

Несколько выдержек из «Туган ил» (блокнот военнопленного Набиуллы Зайнуллина, уроженца д. Шулдат Томской губернии):

сагынам туган-үскән илне / әллә кай төше бигрәк ямьле иде / сөямен шул илемне уйлап көямен // яшел болунлардин шаулап акган сулары да татлы / тәмле иде / бигрәк дә шул сулар тора йөрәкдә // {…} атам да анам / туганларым / дуст ишләрем / кардәшем шунда / барсында сагынуб җылыйм / йөрәк ярсуда // йәшләремне түгүб җыласам да / һичбер кеше миңа карамый әйләнүб / ят илләрдә калдым бәйләнүб // кайталмыйм туган илем / сиңа / дөнья өзгән безнең араны / беткән йул / туган-үскән илем / исән бул //

скучаю по родине / она была так прекрасна // люблю её и горю от тоски по родине // ручьи, текущие по зелёным лугам / полны были жемчужной водой / Её вкус хранится у меня в глубине души // отец и мать мои / родные / друзья и брат остались там / Плачу / соскучившись по всем / и сердце горит // льются слёзы / но увы никто не разделяет моё горе / остался один в чужой стране / не смогу туда вернуться / судьба разделила нас / нет больше дороги к тебе / прощай / моя родина //

Как видим, здесь тема красоты родной земли переплетена с чувством, что всё прекрасное осталось далеко, и оно недостижимо вновь, потому что злая судьба разлучила человека с ним.

3. Стихи о людях схожей судьбы («Мәхбүс шаһзадә» — «Принц-узник»):

ничә еллар бу бинада ялгыз ултыра башым /бер савыт су / бер телем икмәк ирде бәнем ашым // күрмәде һич ике күзем якты дөнья нурын / көне-төне еглай-еглай / бетде инде күз яшем // кайда бәнем яшь чагымда назлы үскән чакларым / йөз мең алтун торыр иде бәнем менгән атларым // алтун илә йиз иткәндер бәнем ултурган тәхетем / инде тәхет урнына калды ултурган салкын ташым //{…} аһ / насыйб булурмы икән якты дөньяны күрү / әллә шул зиндан эчендә чыгачак газиз җаным // аһ / әткәем һәм әнкәем / йөзегезне күрмәем / иншаллаһ / без сезләрне бакый йирдә күрдәем //

(Из блокнота неизвестного военнопленного)

сколько лет сижу я в заключении / вся моя пища / кусок хлеба да блюдце воды // сколько лет не видел я дневного света / плакал я день и ночь да выплакал все слёзы // где остались времена / когда я рос в заботе и ласке / когда скакал на коне / что стоил сто тысяч алтун и сидел на троне из золота да латуни // вместо трона остался лишь холодный камень // {…} будет ли мне суждено увидеть белый свет / иль покинет ли душа меня в этой тюрьме // о отец и мать / не вижу ваши лица / даст Аллах / увижу хоть в мире ином //

4. Стихи, которые говорят о трагической судьбе отправленных на войну солдат, о трагической судьбе их семей.

әй җан дустым / җылама син / хәсрәт чикмә / кайгырма / сакла күңел сихәтлеген / туган илгә кайтурга // күрәсең бит / мин егламыйм / ник ул кадәр көяргә // иң яхшы безнең ичүн / сабыр итүб түзәргә // онытма һәм кайгырма син / ихтимал / тиз кайтурбыз // ә хәзергә / газиз дустымыз / әсирмез без / фәкыйрьмез // онытма / дуст / без бәхетле үлгәннәр кардәшләрдән / котылдык / мең шөкер улсун / коточкыч атышлардан //

(Из блокнота Набиуллы Зайнуллина)

не плачь / мой друг / не горюй / не печалься / храни здравый дух к возвращению на родину // ты же видишь / я не плачу / почему бы так грустить / самое лучшее для нас сейчас / терпеть и выстоять /не забудь и не печалься / возможно / скоро мы поедем домой / а пока / дорогой мой друг / мы / бедные / в плену // не забудь / друг / мы счастливее чем наши погибшие братья // поблагодарим Аллаха за то / что спаслись от страшных перестрелок //

5. Назидательные, скорее, оптимистичные стихи, призывающие учиться, расти, не сдаваться:

әй туганлар / укыймыз исламият юлларун / бирсүн каһарман татарлар бер-берсенә кулларун // әй туганлар / җыелабыз мәктәб адлы бүлмәгә / хак тәгалә насыйб итсүн милләт ичүн үлмәгә // {…} әй туганлар / бу кяферләр итмәй безгә яхшылык / әгәр шулай укумасак / артдырурлар вәхшилек // әй туганлар / без укутыйк угыллар һәм кызларны / кыямәттә нурландырсун алар безнең йөзләрне //

(Из блокнота Набиуллы Зайнуллина)

о братья / мы читаем о путях / ведущих к исламу // пусть подадут руки друг другу наши герои-татары // о братья / мы собираемся в комнате / называется школой / пусть даст нам Аллах погибать за нацию // {…} о братья / эти кяфиры не делают нам ничего доброго / если не будем читать молитвы / жестокости будет ещё больше // о братья / давайте будем учить сыновей и дочерей своих / пусть в Судный день они озарят наши лица //

6. Тексты историко-политического характера, направленные на подъём национального самосознания, ставящие в пример некогда славные страницы татарской истории:

әй татар / мескин / бичара / кайда китде ул шаның // дөньяны дер селкетүб йөргән батыр Чыңгыз ханың // кайда синең җиңгән үзең белмәгән киң йирләрең / дөньяда мисли күрелмәгән фидаи ирләрең //көзге агач яфрагыдай дошманны саргайтканың / кайда итсәң дә һөҗүм / шунда җиңүб кайткануң // кайда китде синең ул көчең / ул байлыгың / шанларың / тик тарих битендә калды ялтыраган намларың // ник хәтергә алмыйсың / әй татар углы татар / син элекдә бай идең бит / син хәзер ярлы татар // син элекдә хаким идең / син хәзер кем / әй татар // син хәзер куркак йөрәк / син хәзер кол / әй татар // кычкырам бит / торсаңыз / уйкугыздан уйгануб / нинди эшләр үтде башдан / бер карагыз уйлануб //

о татарин / где твоя былая слава / где славный Чингисхан / перед которым дрожал весь мир // где твои завоёванные земли /